|
Tết Nguyên đán
Đỗ Hoàng Linh
Lễ
Tết là
một bộ phận đời sống văn hóa tinh thần quan
trọng của văn hóa truyền thống Việt Nam. Lễ Tết
thường tập trung vào thời điểm đầu năm, phù hợp
với thời tiết và thời vụ vì thế nó ăn sâu vào ý
thức dân tộc. Tuy các nhà nghiên cứu đều cho
rằng nghi thức lễ Tết Việt Nam đều xuất xứ từ
Trung Hoa, nhưng thực chất thì phong cách, tâm
hồn và truyền thống đều thể hiện rõ bản sắc Việt
Nam.
Ngày lễ Tết quan
trọng nhất trong năm chính là Tết Nguyên đán.
Tên gọi của ngày lễ cổ truyền này vốn là cách
nói tắt của hai chữ Hán lễ tiết. Nguyên là bắt
đầu, Đán là buổi sớm, còn Tết là từ tiết mà ra,
nên cụm từ này nghĩa là: bắt đầu năm mới. Thật
khó xác định chính xác xem người Việt ta ăn Tết
từ khi nào, nhưng chắc hẳn do ảnh hưởng của quá
trình du nhập văn hóa phương Bắc. Còn sách Đại
Việt sử ký toàn thư chép: “Bính Ngọ năm thứ 2
(135 trước Công nguyên), Hoài Nam Vương An dâng
thư rằng: đất Việt là đất ở ngoài, là dân cao
tóc vẽ mình, không thể lấy pháp độ nước mũ mang
đai mà trị được. Từ thời tam đại thịnh trị, đất
Hồ, đất Việt không theo lịch Trung Quốc…”.
Dân gian vẫn có
câu đói quanh năm no ba ngày Tết chắc tại tâm lý
no dồn đói góp tích cóp chuẩn bị tất cả tháng
trời cho dịp Tết chỉ diễn ra trong ba ngày quan
trọng nhất là 30 -1 - 2. Công việc lo Tết bắt
đầu thực sự gấp rút từ rằm tháng Chạp âm lịch.
Các gia đình đều dọn dẹp, lau chùi, trang hoàng
nhà cửa và mua sắm đồ Tết. Ngày 23 tháng Chạp có
một nghi lễ quan trọng đầu tiên là tiễn ông Công
ông Táo (ta còn gọi là vua bếp, Đông thần). Các
gia đình khá giả bày cỗ linh đình, thậm chí còn
dâng cả mật ông, bánh nếp để mong Táo quân ngọt
giọng đọc báo tâu điều hay lẽ phải với Ngọc
Hoàng; nhà nghèo thì cũng cố sắm cho ông Táo mâm
lễ gồm mũ, áo, hia, vàng mã và con cá chép sống
để trong thạp nước bày lên bàn thờ. Ai cũng tin
rằng ông Táo giữ ngọn lửa bếp trong mỗi nhà nên
rất quan trọng đối với vận thịnh suy của gia chủ.
Sau khi thắp hương cúng xong thì đốt vàng mã và
đem cá ra sông phóng sinh. Không khí Tết dồn dập
đến rất nhanh, người ta quét dọn, lau rửa bàn
thờ, ảnh thờ, nấu nước ngũ vị hương vẩy từ nhà
ra ngoài sân để tẩy uế rồi mổ lợn, gói bánh
chưng, làm gà, làm ô-mai, mứt Tết, tắm giửa tất
niên.
Trước giao thừa,
ai có món nợ nần đều giục nhau hoặc nhớ ra tự
giác đem trả hết, nếu không để sang năm mới bị
đòi nợ sẽ xui cả năm. Một thủ tục cần thiết nữa
là biếu Tết. Đây là việc tùy tâm và tình cảm
quan hệ chứ không có quy định bắt buộc nào: ông
bà cha mẹ mua cho con trẻ quần áo mới và trang
sức đẹp; con rể mua biếu Tết bố mẹ vợ rượu, bánh
hay con gà sống thiến; học trò đến tạ ơn thầy
dạy cả năm vuông lụa, ấm trà sen; bạn bè thân
tặng nhau bức tranh, chút rượu ngon… Những gia
đình nhà nho hoặc quan chức còn có lệ gửi thiếp
mừng. Thiếp chúc Tết có thể là in hoặc vẽ một vế
đối, bài thơ hoặc vài câu ý chúc mừng xã giao.
Loại thiếp này chỉ cần đưa đến nhà chứ không cần
đưa tận tay cho chủ nhà nên còn gọi là phi thiếp.
Sau khi nhận hết các thiếp, từ đầu năm mới, chủ
nhà sẽ treo những tấm thiếp này lên các gốc đào,
mai, quất hoặc để trước các bình hoa trong phòng
khách. Một số vùng nông thôn còn có tục đi thăm
mộ tổ tiên và thắp nén nhang mời các cụ về ăn
Tết với gia đình.
Theo lệ thường
chiều 30 Tết nhà nào cũng phải trồng nêu trước
cửa. Đó là một cây tre đốt tận gốc, vẫn để
nguyên lá đem trồng trước sân rồi buộc vàng mã,
cài khánh (để tỏ dấu hiệu đất đã có chủ, quỷ ma
không được đến quấy phá. Những nơi đất chật hẹp
thì không trồng được nêu, người ta dùng cành đa,
lá dừa gài ở cổng rào, rắc vôi bột, vẽ bàn cờ,
cung tên, nỏ hướng ra tứ phía cũng để trấn trừ
ma quỷ). Cho đến tận ngày 7 tháng Giêng âm lịch
người ta mới hạ nêu và hóa vàng mã, còn gọi là
lễ khai hạ. Cỗ cúng gia tiên kéo dài đến giao
thừa, còn cơm cúng được làm đều đặn suốt mấy
ngày Tết cho đến ngày hóa vàng mới thôi.
Thời khắc quan
trọng nhất là Lễ Trừ tịch lúc giao thừa (có thể
hiểu nôm na là lễ bàn giao nhiệm vụ trực ban
giữa thần năm cũ và năm mới). Nhà nhà bày cỗ ra
ngoài trời (sân thượng, cửa nhà, cửa ngõ) để
cúng các quan thần tham dự phiên giao ban. Khi
tiếng pháp xua tà, mừng thần âm vang thì hương
đượm lửa, thơm ngào ngạt. Lễ vật có vàng, hương,
trầu, rượu, hoa quả, xôi gà và tiếng cầu khấn rì
rầm hòa tan trong âm vang của muôn tiếng pháo
rộn rã. Tuy nhiều nơi hiện nay vẫn giữ lễ cúng
giao thừa nhưng láng máng ý nghĩa nên thành ra
cúng xá tội vong nhân: người ta cho rằng giữa
lúc các thánh thần và gia tiên ấm cúng ăn uống
trong nhà thì ngoài đường ma đói lang thang vật
vờ không biết về đâu, vì muốn cho chúng không
quậy phá thì phải cúng bố thí cho chúng no nê.
Sau lễ cúng giao
thừa còn Lễ cúng Thổ công cũng gồm rượu trà vàng
mã hoa quả bánh mứt (nhiều gia đình nộp cả hai
lễ làm một để cúng và khấn luôn cho tiện). Khi
chủ nhà khấn lễ xong thì các thành viên trong
gia đình lần lượt theo ngôi vị trưởng thứ cùng
tới chắp tay lễ tạ trước bàn thờ. Tiếp đó mọi
người trong gia đình vui vẻ chúc tụng lẫn nhau
mọi điều tốt đẹp nhất nhân dịp năm mớivà mở rượu,
mừng tuổi bằng xu, tiền mới lấy may (đây chỉ là
thủ tục mang ý nghĩa tượng trưng chứ không bắt
buộc phải có tiền to, tiền nhiều mới tốt. Việc
lì xì này còn tiếp tục cho đến hết lễ hóa vàng
đối với họ hàng, bạn bè…).
Kết thúc lễ giao
thừa tại gia, mọi người tỏa ra ngoài đường đi
hái lộc với quan niệm chính là xuất hành đi lễ
các đình, đền, miếu, chùa để cầu phúc, cầu may.
Thắp hương khấn vái xong thì hái một cành cây,
nhành lá đem về làm lộc cây cắm trước bàn thờ
cho đến khi tàn khô. Những ai ra khỏi nhà rồi
bước vào nhà đầu tiên sau giao thừa hoặc người
khác đến thăm gia đình đầu tiên là người xông
nhà. Nhiều gia đình tin rằng người xông nhà có
vía tốt sẽ đem lại tài lộc phúc cho gia đình cả
năm nên thường chọn người quen, nhờ họ hàng có
tuổi tốt, tuổi hợp với chủ nhà đến xông đất.
Người nào đang chịu tang gia đình thì không đến
chúc Tết bất cứ nhà ai trong 3 ngày Tết vì gọi
là vận áo xám. Nhiều gia đình còn kiêng cả quét
nhà trong mấy ngày Tết, nhưng đúng ra thì truyền
thống chỉ kiêng dọn rác ngày mùng 1 thôi.
Trong mấy ngày
Tết, tuy vui vẻ, chúc tụng, chơi hội thế nào vẫn
có tục khai (mở) công việc của mỗi gia đình hoặc
cá nhân tùy theo ngành nghề. Ví dụ: mở hàng,
khai bút, khai ấn, khai hội… (chọn ngày giờ tốt
mở cửa hàng bán mấy món đồ, lấy bút ra viết vài
câu đối, đóng triện….). Cũng nhiều nơi mượn cớ
này để khai cờ bạc đầu xuân như cờ tướng, tam
cúc, tổ tôm…!
Tết cứ thế kéo
dài với nhiều hoạt động tưng bừng, náo nhiệt cho
đến tận Nguyên Tiêu (rằm tháng Giêng). Người ta
tin rằng ngày rằm đầu năm bao giờ Thần, Phật
cũng giáng lâm xuống các đền chùa to nhỏ khắp từ
thành thị đến nông thôn, mọi người nghìn nghịt
đua nhau dâng lễ vật, cúng bái, xin thẻ cầu may.
Một quẻ ngày rằm này có ý nghĩa hướng đạo cho
mọi chuyện buôn bán, quan lộc, tình duyên, sức
khỏe cho cả năm, vì thế đây cũng là khoảng thời
gian làm ăn phát đạt nhất của các thầy bói. Sau
rằm thì hương vị Tết chính thức chuyển sang
không khí hội hè cổ truyền ở các địa phương…
Đỗ Hoàng Linh
|
